اخرین بروز رسانی در مهر 1, 1405 توسط سیما سمیعی
آمار عملکرد شهر فرودگاهی امام خمینی در ۲۹ روز نخست شهریور ۱۴۰۵ یک تفاوت قابل توجه در بخش بار تجاری نشان میدهد؛ در حالی که مجموع بار تجاری ورودی و خروجی فرودگاه به ۳ میلیون و ۸۲۰ هزار و ۲۰ کیلوگرم رسیده، سهم بار ورودی بیش از ۱۰ برابر بار خروجی بوده است.
بر اساس آمار اعلامشده، طی این مدت ۳ میلیون و ۴۹۵ هزار و ۳۸۱ کیلوگرم بار تجاری وارد کشور شده و در مقابل، تنها ۳۲۴ هزار و ۶۳۹ کیلوگرم بار تجاری از کشور خارج شده است. به این ترتیب حدود ۹۱.۵ درصد وزن بار تجاری ثبتشده در این بازه مربوط به ورود و حدود ۸.۵ درصد مربوط به خروج بوده است.
این اعداد یک سؤال مهم ایجاد میکنند: چرا در تجارت هوایی ثبتشده در فرودگاه امام، وزن بار ورودی تا این اندازه بیشتر از بار خروجی است؟ پاسخ را نمیتوان تنها در تعداد پروازها جستوجو کرد و برای تحلیل آن باید به نوع کالا، ساختار تجارت خارجی، ارزش کالا، سرعت موردنیاز و تفاوت میان حمل مسافری و تجاری توجه کرد.
۳.۸ میلیون کیلوگرم بار تجاری در ۲۹ روز
طبق آمار منتشرشده از عملکرد شهر فرودگاهی امام خمینی از اول تا ۲۹ شهریور، در مجموع ۳۱۰۹ پرواز ورودی و خروجی انجام شده و ۴۴۵ هزار و ۱۱۳ مسافر در مسیرهای بینالمللی جابهجا شدهاند. این پروازها با ۱۹ مقصد و کشور بینالمللی ارتباط داشتهاند.
در بخش بار، دو گروه جداگانه در آمار ثبت شدهاند: بار مسافری و بار تجاری. مجموع بار مسافری ورودی و خروجی در این مدت ۸ میلیون و ۴۵۲ هزار و ۴۰۲ کیلوگرم بوده است؛ اما در بخش بار تجاری، مجموع وزن به ۳ میلیون و ۸۲۰ هزار و ۲۰ کیلوگرم رسیده است.
نکته جالب اینجاست که در بخش بار مسافری، اختلاف ورودی و خروجی بسیار کمتر است؛ ۴ میلیون و ۷۴ هزار و ۹۲۶ کیلوگرم بار مسافری وارد و ۴ میلیون و ۳۷۷ هزار و ۴۷۶ کیلوگرم بار مسافری خارج شده است. بنابراین عدم توازن اصلی در آمار شهریورماه مربوط به بار تجاری است، نه کل بار جابهجاشده از فرودگاه.
یک تفاوت مهم؛ بار مسافری با بار تجاری یکی نیست
یکی از نکاتی که در تحلیل این آمار نباید نادیده گرفته شود، تفاوت ماهیت بار مسافری و بار تجاری است. بار مسافری عمدتاً به وسایل و اقلام همراه مسافران مربوط میشود و به همین دلیل میتواند تقریباً متناسب با رفتوآمد مسافران در دو جهت حرکت کند.
اما بار تجاری تابع عوامل دیگری است؛ از جمله ساختار واردات و صادرات، ارزش کالا، نیاز بازار، قراردادهای تجاری، نوع کالا، ظرفیت پرواز، هزینه حمل و زمان موردنیاز برای تحویل.
به همین دلیل ممکن است یک مسیر هوایی در یک ماه مسافر خروجی زیادی داشته باشد اما این مسئله الزاماً به معنای وجود حجم مشابهی از بار تجاری صادراتی نیست.
چرا اختلاف بار تجاری ورودی و خروجی اینقدر زیاد است؟
از خود آمار فرودگاه نمیتوان علت دقیق این اختلاف را مشخص کرد؛ با این حال، ساختار تجارت هوایی در جهان نشان میدهد که هواپیما معمولاً برای کالاهایی مورد استفاده قرار میگیرد که ارزش بالا، وزن نسبتاً پایین، فوریت زمانی یا حساسیت خاص دارند.
انجمن بینالمللی حملونقل هوایی اعلام کرده که حملونقل هوایی کمتر از یک درصد تجارت جهانی را از نظر وزن جابهجا میکند، اما سهم آن از ارزش تجارت جهانی به حدود یکسوم میرسد. کالاهای با ارزش بالا، محصولات فناوری، دارو، کالاهای فاسدشدنی و محمولههای زمانحساس از جمله گروههایی هستند که سهم بیشتری از حمل هوایی دارند.
بنابراین وزن بار هوایی بهتنهایی تصویر کاملی از اهمیت اقتصادی آن ارائه نمیکند. ممکن است چند تن کالای هوایی از نظر ارزش اقتصادی بسیار بیشتر از حجم بسیار بزرگتری از کالای دریایی یا زمینی اهمیت داشته باشد.
واردات هوایی؛ وقتی زمان از هزینه مهمتر میشود
یکی از توضیحات احتمالی برای سهم بالای بار ورودی این است که بخشی از کالاهایی که به ایران وارد میشوند، به دلیل ارزش یا فوریت، گزینه مناسبی برای حمل هوایی هستند.
برای مثال، قطعات حساس صنعتی، برخی تجهیزات الکترونیکی، کالاهای پزشکی، نمونههای تجاری، کالاهای فاسدشدنی و برخی محصولات با چرخه فروش سریع ممکن است در شرایطی با هواپیما جابهجا شوند که ارسال آنها با کشتی یا کامیون زمان بسیار بیشتری نیاز دارد.
گزارشهای IATA نیز نشان میدهد کالاهای فناوری و محصولات با ارزش بالا سهم قابل توجهی در حمل هوایی دارند. در سال ۲۰۲۵، بیش از دو سوم ارزش تجارت مرتبط با کالاهای مورد استفاده در حوزه هوش مصنوعی از طریق هوا جابهجا شده بود و محمولههای مرتبط با این کالاها از نظر تعداد نیز رشد قابل توجهی داشتند.
این مسئله برای بازاری مانند ایران نیز از این جهت مهم است که واردکنندهای که با کمبود یک قطعه یا کالای خاص مواجه است، ممکن است به جای انتظار برای یک مسیر دریایی طولانی، هزینه بیشتری برای حمل سریعتر بپردازد.
چرا همین منطق برای صادرات به اندازه واردات دیده نمیشود؟
کم بودن وزن بار تجاری خروجی به این معنا نیست که صادرات هوایی ایران وجود ندارد یا ارزش اقتصادی ناچیزی دارد. وزن و ارزش دو شاخص متفاوت هستند و آمار منتشرشده برای شهریور تنها وزن بار را نشان میدهد.
با این حال، یک عامل ساختاری را میتوان در نظر گرفت: کالاهای صادراتی ایران در بسیاری از گروهها ممکن است برای حمل هوایی از نظر وزن و هزینه رقابتپذیری کمتری داشته باشند. کالاهای حجیم یا سنگین معمولاً در صورت نداشتن فوریت بالا، امکان استفاده از مسیرهای دریایی یا زمینی را دارند.
در مقابل، کالاهایی که نسبت ارزش به وزن بالایی دارند یا مشتری خارجی برای دریافت سریع آنها هزینه بیشتری میپردازد، بیشتر قابلیت استفاده از حمل هوایی را دارند. بنابراین مقایسه صرفاً بر اساس کیلوگرم میتواند بخشی از واقعیت تجارت هوایی را پنهان کند.
فرودگاه امام؛ دروازهای که فقط مسافر جابهجا نمیکند
آمار شهریورماه نشان میدهد شهر فرودگاهی امام خمینی فقط یک نقطه برای جابهجایی مسافر نیست. در ۲۹ روز، بیش از ۴۴۵ هزار مسافر از طریق این فرودگاه جابهجا شدهاند و همزمان بیش از ۱۲ میلیون کیلوگرم بار مسافری و تجاری از این مجموعه عبور کرده است.
از سوی دیگر، برنامهریزیهای پیشین برای توسعه نقش فرودگاه امام در شبکه حملونقل هوایی نیز بر استفاده از ظرفیت آن برای جابهجایی بار تأکید داشته است. در طرح جامع ارائهشده به ایکائو، توسعه حمل بار هوایی در فرودگاه امام ترکیبی از بار همراه هواپیماهای مسافری و هواپیماهای باری اختصاصی در نظر گرفته شده است.
این موضوع اهمیت تفاوت میان «فرودگاه مسافری» و «هاب هوایی» را نشان میدهد. هرچه شبکه پروازی گستردهتر باشد، امکان استفاده از ظرفیت باقیمانده هواپیماهای مسافری برای حمل بار نیز بیشتر میشود؛ البته ظرفیت واقعی به نوع هواپیما، مسیر، محدودیتهای عملیاتی و سیاست شرکت هواپیمایی بستگی دارد.
فریت بار فرودگاه امام خمینی چه تفاوتی با بار تجاری دارد؟
در همین نقطه باید میان بار تجاری ثبتشده در آمار فرودگاه و فریت بار فرودگاه امام خمینی نیز تفاوت قائل شد. فریت بار معمولاً به فرآیند ارسال بار مسافری بهصورت جداگانه از چمدان همراه مسافر گفته میشود و الزاماً در دستهبندی آماری «بار تجاری» قرار نمیگیرد.
این تفکیک برای خواندن آمار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مجموع بار مسافری فرودگاه در شهریور بیش از ۸.۴ میلیون کیلوگرم بوده، در حالی که بار تجاری حدود ۳.۸ میلیون کیلوگرم ثبت شده است. بنابراین نمیتوان تمام این اعداد را به یک نوع فعالیت حملونقلی نسبت داد.
مقصدهای دور؛ جایی که انتخاب روش حمل اهمیت بیشتری پیدا میکند
برای مسیرهای طولانی، تصمیم درباره روش حمل فقط به قیمت محدود نمیشود. فاصله جغرافیایی، زمان تحویل، تعداد توقفها، نوع کالا و امکان دسترسی به پرواز یا مسیر دریایی همگی در انتخاب روش حمل اثر دارند.
برای مثال، در مسیرهایی مانند کانادا، محمولهای که زمان تحویل برای آن اهمیت بالایی دارد ممکن است به سمت حمل هوایی برود، در حالی که کالاهای سنگینتر و کمفوریت میتوانند گزینههای دیگری داشته باشند. به همین دلیل، فریت بار کانادا بیشتر در شرایطی معنا پیدا میکند که زمان، نوع کالا یا شرایط مسافر استفاده از مسیر هوایی را توجیه کند.
شرایط برای استرالیا نیز مشابه است. فاصله زیاد و طولانی بودن برخی مسیرهای جایگزین باعث میشود برای بخشی از کالاها، سرعت حمل هوایی اهمیت بیشتری پیدا کند. در چنین شرایطی، فریت بار استرالیا میتواند برای محمولههایی که قرار نیست هفتهها در مسیر باشند، گزینهای متفاوت از حمل دریایی باشد.
آیا بار هوایی ایران بیشتر «ارزش» دارد تا «وزن»؟
اگرچه آمار شهریور تنها وزن محمولهها را نشان میدهد، اما دادههای جهانی صنعت هواپیمایی یک نکته مهم را روشن میکنند: مزیت اصلی حمل هوایی الزاماً در جابهجایی حجم زیاد کالا نیست، بلکه در انتقال سریع کالاهای ارزشمند و حساس است.
بر اساس گزارش IATA، در سال ۲۰۲۵ حمل هوایی تنها ۰.۸ درصد وزن تجارت نمونه مورد بررسی را به خود اختصاص داده، اما سهم آن از ارزش تجارت همان نمونه به حدود ۲۹.۵ درصد رسیده است. کالاهای الکترونیکی، داروها، کالاهای فاسدشدنی و برخی محصولات با ارزش بالا از جمله گروههایی هستند که وابستگی بیشتری به حمل هوایی دارند.
بنابراین اگرچه عدد ۳.۸ میلیون کیلوگرم برای بار تجاری فرودگاه امام قابل توجه است، اما برای قضاوت درباره اهمیت اقتصادی این بار باید ارزش دلاری، نوع کالا و مقصد آن نیز در دسترس باشد.
یک سؤال مهم که آمار فعلی هنوز پاسخ نمیدهد
آمار منتشرشده یک واقعیت روشن را نشان میدهد: در ۲۹ روز نخست شهریور، وزن بار تجاری ورودی فرودگاه امام حدود ۱۰.۸ برابر بار تجاری خروجی بوده است. اما این آمار هنوز پاسخ نمیدهد که چه کالاهایی این اختلاف را ایجاد کردهاند.
برای پاسخ دقیقتر باید آمار بار تجاری به تفکیک گروههای کالایی، کشورهای مبدأ و مقصد، ارزش محمولهها و نوع حمل منتشر شود. بدون چنین اطلاعاتی، نسبت دادن این اختلاف به یک عامل مشخص مانند ضعف صادرات، کمبود پرواز باری یا افزایش واردات، نیازمند احتیاط است.
آنچه فعلاً میتوان با اطمینان گفت این است که فرودگاه امام در شبکه تجارت هوایی ایران نقش پررنگی در ورود کالا دارد و بخش عمده وزن بار تجاری ثبتشده در شهریور از مسیر ورود به کشور عبور کرده است.
اگر این روند ادامه پیدا کند، چه چیزی اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
ادامه چنین روندی، اهمیت زیرساختهای بار در فرودگاه امام را بیشتر میکند. افزایش حجم واردات هوایی تنها به تعداد پرواز وابسته نیست؛ انبارداری، عملیات زمینی، کنترلهای گمرکی، اسناد، ظرفیت سردخانه و سرعت انتقال بار از فرودگاه به مقصد نیز باید متناسب با حجم فعالیت توسعه پیدا کند.
در حمل هوایی، مزیت اصلی سرعت زمانی از بین میرود که محموله پس از فرود هواپیما برای مدت طولانی در انتظار انجام مراحل بعدی باشد. به همین دلیل، توسعه هاب هوایی فقط به افزایش تعداد پروازها محدود نمیشود و زنجیره کامل پردازش بار را دربرمیگیرد.
جمعبندی؛ عدد ۳.۸ میلیون کیلوگرم چه میگوید؟
عملکرد شهر فرودگاهی امام خمینی در شهریور ۱۴۰۵ یک تصویر آماری جالب از تجارت هوایی ایران ارائه میدهد. در ۲۹ روز، ۳ میلیون و ۸۲۰ هزار و ۲۰ کیلوگرم بار تجاری در بخش ورودی و خروجی ثبت شده که از این مقدار، ۳ میلیون و ۴۹۵ هزار و ۳۸۱ کیلوگرم وارد کشور و ۳۲۴ هزار و ۶۳۹ کیلوگرم از کشور خارج شده است.
این اختلاف بزرگ نشان میدهد جریان بار تجاری در این بازه بهشدت به سمت ورود کالا متمایل بوده است؛ اما برای فهم علت دقیق آن باید دادههای بیشتری درباره نوع کالا، ارزش محمولهها و مبدأ و مقصد آنها منتشر شود.
از طرف دیگر، این آمار یادآوری میکند که اهمیت حمل هوایی را نباید صرفاً با وزن سنجید. هواپیما در تجارت جهانی بیشتر برای کالاهایی اهمیت دارد که سرعت، ارزش، حساسیت یا زمان تحویل آنها مهم است. همین ویژگی است که باعث میشود حتی حجم نسبتاً محدودی از بار هوایی بتواند سهم قابل توجهی در ارزش تجارت داشته باشد.
در نهایت، اگر قرار باشد شهر فرودگاهی امام نقش پررنگتری در تجارت و لجستیک منطقهای پیدا کند، سؤال بعدی فقط این نیست که «چه مقدار بار از فرودگاه عبور میکند؟»؛ بلکه باید پرسید این بار چه کالایی است، از کجا میآید، به کجا میرود و چه ارزشی دارد. پاسخ به این چهار سؤال میتواند تصویر دقیقتری از جایگاه واقعی بار هوایی ایران در تجارت خارجی ارائه کند.
سیما سمیعی
دبیر گروه فرهنگ و هنر
سیما سمیعی منتقد هنری، روزنامهنگار فرهنگی و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی است که بیش از ۱۳ سال در زمینه نقد آثار هنری، تحلیل جریانهای فرهنگی و پوشش رویدادهای هنری فعالیت دارد. بخش مهمی از فعالیتهای او به بررسی هنر معاصر ایران، ارتباط میان هنر و جامعه و شناخت جریانهای نوین هنری اختصاص یافته است.
او دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه الزهرا است. همچنین در دورههای تخصصی مرتبط با نقد هنری، زیباییشناسی و مدیریت فرهنگی شرکت کرده است.
سمیعی فعالیت رسانهای خود را از سال ۱۳۸۹ با انتشار نقدها و یادداشتهای هنری در نشریات تخصصی آغاز کرد. در ادامه، با حضور فعال در حوزه روزنامهنگاری فرهنگی، گزارشها و تحلیلهای متعددی درباره نمایشگاهها، جشنوارهها، آثار هنری و تحولات هنر معاصر ایران منتشر کرد.
او از سال ۱۳۹۶ به عنوان دبیر گروه فرهنگ و هنر در پایگاه خبری فرادید فعالیت میکند و در تولید و هدایت محتوای فرهنگی و هنری این رسانه نقش دارد.
حوزههای تخصصی سیما سمیعی شامل نقد هنرهای تجسمی، تحلیل آثار هنری معاصر، گزارشنویسی فرهنگی، بررسی جریانهای هنری و گفتوگو با هنرمندان است.
در رویکرد حرفهای خود، او تلاش میکند آثار هنری را فراتر از نگاههای سطحی و سلیقهای بررسی کند و با توجه به پیشینه تاریخی، ساختار هنری و زمینه اجتماعی هر اثر، تحلیلی دقیق و چندبعدی ارائه دهد.
یک دیدگاه در مورد “چرا بار هوایی ایران بیشتر ورودی است تا خروجی؟؛ پشت آمار ۳.۸ میلیون کیلوگرم بار تجاری فرودگاه امام”